Dilin Ve Düşüncenin Köprüsü: Orhan Burian – Sertaç Çelik yazdı…
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan itibaren, aydınlar yalnızca yazdıkları metinlerle değil, düşünce yapılarıyla da yeni bir toplum inşa ettiler. Bu sürecin sessiz ama etkili isimlerinden biri Orhan Burian’dır. Kısa yaşamına rağmen, edebiyat ve düşünce dünyasında derin izler bırakmış olan Burian, çağının çok ötesinde bir entelektüel portresi çizer.
Cumhuriyet’in ilk kuşak aydınları, yalnızca edebiyatı geliştirmekle kalmadılar; aynı zamanda bir düşünce geleneği kurmanın da mücadelesini verdiler. Bu isimler arasında, akademik titizliği, çeviri faaliyetleri ve edebiyat eleştirileriyle öne çıkan Orhan Burian, ne yazık ki bugün yeterince tanınmayan ama izleri hâlâ süren bir entelektüel olarak karşımıza çıkar.
18 Mart 1914’te doğan Burian, hem yurt dışında aldığı eğitimle hem de Türkiye’deki akademik ve kültürel çalışmalarıyla, Batı ile Doğu arasında köprü kurmaya çalışan özgün bir Cumhuriyet aydınıdır. Henüz genç yaşlarda gösterdiği entelektüel merak, onu Cumhuriyet’in yetiştirmeyi amaçladığı “ideal aydın” profiline yaklaştıran ilk işaretlerdi. Eğitimine Türkiye’de başladıktan sonra, burs kazanarak İngiltere’ye gitti ve Cambridge Üniversitesi’nde İngiliz dili ve edebiyatı eğitimi aldı. Bu dönem, yalnızca dil öğreniminin ötesinde, Batı edebiyatını, düşünce tarihini ve eleştiri geleneğini derinlemesine kavradığı bir süreç oldu.
Cambridge yılları, Burian’ın zihinsel formasyonunu belirleyen en önemli evrelerden biridir. Hem akademik titizliği hem de karşılaştırmalı düşünceye yatkınlığı bu dönemde gelişti. Yurda döndükten sonra, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde (DTCF) İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde öğretim üyesi olarak görev aldı. Aynı zamanda çeşitli dergilerde yazılar kaleme aldı, çeviriler yaptı, konferanslar verdi. Burian’ın akademik kariyeri kısa ama son derece üretken geçti.
Orhan Burian, yalnızca bir edebiyat tarihçisi ya da çevirmen değil; aynı zamanda çağını sorgulayan, dönemin kültürel yapısıyla hesaplaşan bir düşünce adamıdır. Onu “aydın” kılan, sadece bilgi birikimi değil; bu birikimi toplumla paylaşma ve dönemin meselelerine entelektüel bir tavırla yaklaşma cesaretidir.
Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına denk gelen gençliği, Burian’ı ideolojik değil ama bilinçli bir modernleşme anlayışına yönlendirmiştir. Batı’yı körü körüne taklit etmekten ziyade, anlamak, özümsemek ve yeniden üretmek gerektiğine inanmıştır. Bu nedenle, gerek akademik çalışmalarında gerekse denemelerinde eleştirel düşünceyi, yani “sorgulayan aklı” ön planda tutmuştur.
Burian, yazılarında çoğu zaman dönemin kültür politikalarına mesafeli durur. Özellikle edebiyatın, sadece ideolojik bir araç olarak değil, insanın kendini ve toplumunu anlama biçimi olarak görülmesi gerektiğini savunur. Bu anlayış, onu dönemin birçok “resmî” söyleminden ayırır. Edebiyat eleştirilerini yazarken kişisel beğeniden çok bilimsel objektiflik, tarihsel bağlam ve metin merkezli yaklaşım ile hareket eder.
Aydın kimliğinin bir diğer önemli boyutu da kamuya açık bir entelektüel olmasıdır. Yalnızca akademide değil; dergilerde, çeviri kitaplarında, konferanslarda da düşüncelerini paylaşır. Bu tavır, onu sınırlı bir akademik çevrenin değil, daha geniş bir kültürel kamunun parçası haline getirir. Bir başka deyişle, Burian, “bilgi üreticisi” olmanın ötesinde, toplumsal hafızayı şekillendirmeye çalışan bir kültür adamıdır.
Orhan Burian’ın edebiyat tarihçiliği, döneminin çok ötesinde bir bilimsellik ve düşünsel derinlik taşır. Onun için edebiyat tarihi, yalnızca yazar adları ve eser listeleriyle sınırlı bir alan değildir; toplumsal dönüşümlerin, düşünsel kırılmaların ve insanlık durumunun izini sürebileceğimiz bir harita gibidir. Bu yaklaşımı, onu dönemin klasik “edebiyat bilgisi” anlatılarından ayırır ve modern anlamda bir edebiyat bilimcisi konumuna yerleştirir.
Burian’ın eleştiri anlayışında ise, yorumdan önce anlamaya, kanaatten önce analiz etmeye dayalı bir zihinsel disiplin vardır. O, bir metni değerlendirirken sadece edebi değil, tarihsel, sosyolojik ve kültürel bağlamları da hesaba katar. Bu yönüyle, 1940’lı ve 50’li yıllarda Türkiye’de henüz yerleşmemiş olan metin merkezli, bağlamsal ve disiplinler arası eleştirinin öncülerinden biri sayılabilir. Edebiyatı ve eleştiriyi birer “aydın sorumluluğu” olarak görür. Eleştirmen, onun gözünde bir hakem değil, düşünceyi kışkırtan bir yol arkadaşıdır.
1950’li yılların Türkiye’sinde düşünsel dönüşümün ve kültürel arayışların önemli bir ifadesi olan Yeni Ufuklar dergisi, ilk olarak 1952 yılında Ufuklar adıyla Orhan Burian ve Vedat Günyol tarafından yayımlanmaya başlamıştır. Dergi, yalnızca edebi bir yayın değil, aynı zamanda Cumhuriyet aydınının düşünsel sorumluluğunu üstlenen bir platform olarak görülmelidir. Ne var ki, bu öncü girişimin ilk evresi kısa sürmüş; Burian’ın 1953’teki ani ölümü üzerine Ufuklar dergisi kapanmıştır. Ancak bu kapanış, düşünsel hattın kesilmesi anlamına gelmemiştir. Aynı yıl, Vedat Günyol’un öncülüğünde dergi, bu kez Yeni Ufuklar adıyla yoluna devam etmiş ve 1976 yılına kadar 275 sayı boyunca yayımlanmıştır.
Yeni Ufuklar, yalnızca edebi metinlere değil, aynı zamanda felsefi düşünceler, toplumsal çözümlemeler, kültürel dönüşüm tartışmaları ve çeviri yazılar aracılığıyla evrensel düşünceyle kurulan temaslara da alan açmıştır. Derginin temel misyonu; insan merkezli, hümanist ve modern bir düşünce evreni yaratmak, Türkiye’nin doğu-batı, gelenek-modernlik, birey-toplum gibi temel karşıtlıklarını eleştirel bir zeminde tartışmaya açmaktır. Bu yönüyle Yeni Ufuklar, yalnızca bir dergi değil, aynı zamanda bir entelektüel hareketin taşıyıcısı olarak değerlendirilmelidir.
Orhan Burian’ın kurucusu olduğu bu düşünsel çizgi, ölümünden sonra da terk edilmemiş; dergi, özellikle Sabahattin Eyuboğlu, Azra Erhat, Cavit Orhan Tütengil, Attilâ İlhan ve Gülten Kazgan gibi isimlerle, hem akademik hem edebi düzlemde Türkiye’nin entelektüel tarihine iz bırakmıştır. Yeni Ufuklar, bu anlamda yalnızca bir yayın organı değil, aynı zamanda çağdaş Türk düşüncesinin gelişim sürecinde sürekliliği temsil eden bir köprü işlevi görmüştür.
Orhan Burian’ın entelektüel kimliğini tamamlayan en önemli halkalardan biri de çevirmenliğidir. O, Batı edebiyatını Türkçeye aktaran bir “dil işçisi” olmanın çok ötesinde, kültürler arasında anlam taşıyan bir figürdür. Çeviri onun için yalnızca edebi bir faaliyet değil; bir medeniyetler arası diyalog biçimidir.
Özellikle İngiliz edebiyatı alanında yaptığı çevirilerle tanınan Burian, Shakespeare başta olmak üzere Batı’nın klasik yazarlarını Türk okuruyla tanıştırmıştır. Ancak bu tanıştırma işi, kuru bir aktarım değil, özgün ve özenli bir yeniden yazım süreci olarak değerlendirilmelidir. Dilin yapısal sınırlarını zorlayan ama anlamdan ve estetikten ödün vermeyen bir tutumla çalışmıştır.
Çevirmenliği aynı zamanda onun Batı’yla kurduğu bilinçli ve eleştirel ilişkinin de bir parçasıdır. O, Batı’yı hayranlıkla yücelten bir “taklitçi” değil; Batı düşüncesini ve sanatını anlayarak, sorgulayarak, Türk düşünce dünyasına kazandırmaya çalışan bir aydındır. Bu yüzden yaptığı çeviriler birer kültürel aktarımdan çok, kültürel tartışma açma girişimleridir.
Onun yazıları, sadece kendi dönemine değil, her döneme ışık tutan evrensel bir anlam taşır. Geçmişin, bugünün ve geleceğin sorunlarını aynı anda sorgulayan bu aydın, bizlere düşüncenin ve edebiyatın gücünü bir kez daha hatırlatır. Orhan Burian’ın izinden gitmek, sadece bir aydının hayatına değil, insan olmanın ve kültürel birikimi paylaşmanın anlamına da dair derin bir yolculuktur.
Orhan Burian’ın düşünsel yolculuğu, dönemin kültürel ve siyasi değişimleriyle iç içe geçmiştir. Özellikle dil devrimi ve demokrasi tartışmaları üzerine yaptığı değerlendirmeler, onun aydın sorumluluğuna verdiği önemi ortaya koyar. Burian, bu konularda tarafsız kalmamış, aksine fikir beyan etmekten çekinmemiştir:
“Dil davasında da, demokrasi davasında olduğu gibi, üç taraf vardır: dili bütün yabancı kelimelerden temizleme taraflısı öz Türkçeciler; günün okur yazarının konuşma dilinde ölçüsünü arayan mutediller; acem medeniyetine bağlı kalmak uğruna o dillerle de bağımızı tazelemek isteyen muhafazakârlar.”
(Orhan Burian, Denemelerinden alıntı)
Orhan Burian’ın en dokunaklı ve insani yönü ise günlüklerinde ortaya çıkar. 1950-1952 yılları arasında tuttuğu günlüklerinde, hem hastalığıyla mücadelesini hem de hayata ve ölüme bakışını samimi bir dille aktarır:
“Telaşlanmayın, ben şimdi gidiyorum, ameliyat yarın on birde.… Kabil olsa ameliyata bile habersiz girerdim. Çünkü ölümden korkmak hiç içime gelmedi; büyük korkum hastalığın devam ederek öldürmesidir.”
(Günlük (1950‑1952), Orhan Burian – YKY Yayınları)
Orhan Burian, henüz 39 yaşındayken, mide kanserine karşı verdiği amansız mücadele sonucunda, 5 Mayıs 1953’te Gülhane Askeri Tıp Akademisi’nde hayata gözlerini yumdu. Geride bıraktığı yazılar, çeviriler ve eleştiriler, onun sadece bir akademisyen değil; aynı zamanda çağının tanığı, sorgulayıcı ve üretken bir aydın olduğunu göstermeye yetmektedir. Hayatı kısa olsa da, bıraktığı eserler ve düşünceler onun ölümsüzlüğünü sağlamıştır.
Orhan Burian’ı, aramızdan ayrılışının 73. yılında saygı ve özlemle anıyoruz.
Sertaç Çelik
Orhan Burian’ın Eserleri
Byron ve Türkler (Recep Ulusoğlu Basımevi, 1938) – İnceleme
Mütarekeden Sonrakiler (1918-1938) (Çituri Biraderler Basımevi, 1938) – Antoloji
Bahçıvan (Rabindranath Tagore) (Çituri Biraderler Matbaası, 1938) – Çeviri
Othello (W. Shakespeare) (Becid Basımevi, 1940) – Çeviri
Denize Giden Atlılar (J. M. Synge) (Maarif Matbaası, 1940) – Çeviri
Beğendiğiniz Gibi (W. Shakespeare) (Maarif Matbaası, 1943) – Çeviri
Kabahat Kendimizde (J. M. Barrie) (Maarif Matbaası, 1944) – Çeviri
Atinalı Timon (W. Shakespeare) (Maarif Matbaası, 1944) – Çeviri
Hamlet (W. Shakespeare) (Maarif Matbaası, 1944) – Çeviri
Yeni Dünya (Aldoux Huxley) (Milli Eğitim Basımevi, 1945) – Çeviri
Karaağaçlar Altında (Eugène O’neil) (Maarif Matbaası, 1945) – Çeviri
Kurtuluştan Sonrakiler (Pulhan Matbaası, 1946) – Antoloji
Macbeth (W. Shakespeare) (Milli Eğitim Basımevi, 1946) – Çevir
Sanatçının Ölümü (Arthur Miller) (Milli Eğitim Basımevi, 1952) – Çeviri
Babıâli Nezdinde Üçüncü İngiliz Elçisi Lello’nun Muhtırası (Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1952) – Araştırma
Canın Yongası (Yeni Ufuklar, 1954) – Tiyatro
Ceylan Çocuk (Yeni Ufuklar, 1954) – Tiyatro
Shakespeare. Hayatı, Sanatı, Eserleri (Haz. Vedat Günyol) (Ekin Basımevi, 1955) – İnceleme
Denemeler-Eleştiriler (Haz. Vedat Günyol) (Çan, 1964) – Deneme
Diğer eserler:
Mektuplar (Yapı Kredi Yayınları, 2006)
Günlük (1950-1952) (Yapı Kredi Yayınları, 2006)