Atatürk’ün Şehircilik Vizyonu Çerçevesinde Ankara Ve İstanbul Bahçelievler Örnekleri

Erken Cumhuriyet Döneminde Bahçeli Şehir Yaklaşımı ve Kültürel Miras:
Atatürk’ün Şehircilik Vizyonu Çerçevesinde Ankara ve İstanbul Bahçelievler Örnekleri – Şeref Umut Ersop yazdı.

Bu çalışma, erken Cumhuriyet döneminde Türkiye’de uygulanan şehircilik politikalarını, Ankara ve İstanbul Bahçelievler yerleşimleri üzerinden ele alarak, bu alanların kültürel miras niteliğini göstermeyi amaçlamaktadır. Cumhuriyet’in modernleşme ideolojisi doğrultusunda geliştirilen planlı şehircilik anlayışı, yalnızca fiziksel mekânın düzenlenmesi değil, aynı zamanda toplumsal yaşamın dönüştürülmesini de  içermiştir.¹ Erken Cumhuriyet döneminde hazırlanan şehir planları, modern kent yaşamını, yeşil alanları, konut bölgeleri ve kamusal mekânları bir düzen içinde kurgulamıştır. Avrupa’dan davet edilen Hermann Jansen’in Ankara Planı ve Henri Prost’un İstanbul Planı, bu ideolojinin mekâna yansımış en önemli örnekleri arasında yer almaktadır.³ Yazımızda, söz konusu planların konut ölçeğinde somutlaşan yerleşimleri, bahçe şehir yaklaşımı ve dönemin basınındaki yansımaları üzerinden değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Ankara ve İstanbul Bahçelievler’in erken Cumhuriyet dönemi şehircilik anlayışını temsil eden, korunması gereken önemli kültürel peyzaj alanları olduğunu ortaya koymaktadır.11

Giriş

Cumhuriyet’in ilanı ile birlikte Türkiye’de şehircilik anlayışı köklü bir dönüşüm sürecine girmiştir. Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde düzensiz bir gelişim gösteren kentler, Cumhuriyet yönetimi tarafından modern, sağlıklı ve planlı yaşam alanları olarak yeniden ele alınmıştır.¹ Şehirler, yalnızca barınma alanları olarak değil, Cumhuriyet ideolojisinin ve çağdaş yaşam anlayışının mekânsal karşılıkları olarak değerlendirilmiştir.²  Ankara’nın başkent ilan edilmesi, planlı şehircilik uygulamalarının devlet politikası hâline gelmesini sağlamıştır. Bu doğrultuda, kentin imarı için bilimsel ve çağdaş planlama ilkeleri benimsenmiş; Hermann Jansen tarafından hazırlanan Ankara Planı, Cumhuriyet’in modern şehir idealini somutlaştıran temel belge olmuştur.³⁶ Aynı yaklaşım, İstanbul’un planlanmasında da görülmüş; tarihsel kimliğin korunması ile modernleşme hedeflerinin bir arada ele alındığı bir planlama anlayışı geliştirilmiştir.⁷

Bu çalışma, Ankara ve İstanbul Bahçelievler yerleşimlerini, erken Cumhuriyet dönemi şehircilik anlayışının konut ölçeğindeki yansımaları olarak ele almakta; bu alanların tarihsel, mekânsal ve kültürel değerlerini incelemektedir.

Ayrıca dönemin basınında yer alan tartışmalar üzerinden, şehircilik uygulamalarının toplumsal ve kültürel boyutları değerlendirilmektedir.⁸

Atatürk’ün Şehircilik Anlayışı

Mustafa Kemal Atatürk’ün şehircilik anlayışı, Cumhuriyet’in modernleşme projesinin temel bileşenlerinden biri olarak şekillenmiştir. Atatürk için şehirler, yalnızca barınma ve üretim alanları değil; çağdaş yaşam biçiminin, kamusal kültürün ve toplumsal dönüşümün inşa edildiği mekânlardır.² Bu nedenle şehircilik, teknik bir düzenleme alanı olmanın ötesinde, sosyal ve kültürel bir politika aracı olarak değerlendirilmiştir.¹ Atatürk, planlı şehirleşmeyi sağlıklı toplumun ön koşulu olarak görmüş; bu doğrultuda özellikle Ankara’nın imarı sürecinde yabancı uzmanlardan yararlanılmasını teşvik etmiştir.³ Hermann Jansen’in Ankara Planı, yeşil alan sistemi, düşük yoğunluklu konut bölgeleri ve işlevsel zonlama anlayışıyla Atatürk’ün modern şehir idealini yansıtmaktadır.³  Benzer bir yaklaşım, İstanbul’un planlanmasında da benimsenmiş; Atatürk’ün onayıyla görevlendirilen Henri Prost, İstanbul’un tarihsel dokusunu koruyarak modern bir metropole dönüşmesini hedefleyen bir planlama anlayışı geliştirmiştir.⁷ Prost’un planları, geniş bulvarlar, meydanlar ve yeşil alanlarla çağdaş şehircilik ilkelerini İstanbul’a taşımayı amaçlamıştır.⁸

Ankara Planının Kültürel Miras Niteliği

Jansen planı, yalnızca teknik bir şehircilik belgesi değil, Cumhuriyet ideolojisinin mekâna yansımış hâli olarak değerlendirilmiştir. Ankara Bahçelievler, bu anlayışın konut ölçeğindeki somut karşılığı olmuştur. Bugün bu yerleşim, erken Cumhuriyet döneminin planlı şehircilik mirasını temsil eden önemli bir kültürel peyzaj alanı niteliği taşımaktadır.⁶

İstanbul Bahçelievler ve Henri Prost, Prost’un İstanbul’a Daveti

1936 yılında Atatürk’ün onayıyla Fransız şehir plancısı Henri Prost, İstanbul’un kentleşme planını hazırlamak üzere davet edilmiştir. Prost’un görevlendirilmesi ise İstanbul’un tarihsel kimliğini koruyarak modern bir metropole dönüştürülmesi hedefinin parçası olmuştur.⁷

Dönem Basınında Prost Planı Tartışmaları

Prost’un hazırladığı plan, dönemin basınında yoğun biçimde tartışılmıştır. Cumhuriyet ve Akşam gazeteleri, planın getirdiği geniş bulvarlar, meydan düzenlemeleri ve yeşil alan önerilerini hem destekleyici hem de eleştirel bir dille ele almıştır.⁸ Ayrıca 1930’lu yıllarda bazı gazetelerde; Amerika’da olduğu gibi Boğaz’ın üzerine Boğaz  Köprüsü’nün yapılmasının iyi olacağına ve yeni yapılanma içinde olan şehrin böyle bir yapıyı hak

ettiğine dair haberler yapılmıştır. Bazı yazılarda da  şehir planlamasının, İstanbul’un tarihi dokusuna müdahale ettiği gerekçesiyle eleştirilmiş; bazı yazılarda ise çağdaş şehircilik adına zorunlu bir adım olarak değerlendirilmiştir. Bu durum, erken Cumhuriyet döneminde kentsel konuların kamusal tartışma alanına girdiğini göstermektedir.⁹

İstanbul Bahçelievler’in Planlama Yaklaşımı

İstanbul Bahçelievler, Prost’un planı doğrultusunda, tarihi yarımadadan farklı olarak modern yerleşim ilkeleriyle tasarlanmıştır. Bahçeli konutlar, düzenli yol sistemi (Londra asfaltı ismi Henri Prost’un çalışmasına karşılık verilmiştir.) ve yeşil alanlar, bahçe şehir anlayışının İstanbul’daki yansıması olmuştur. Dönemin gazeteleri, Bahçelievler’i “yeni İstanbul’un örnek yerleşimi” olarak tanımlamış ve modern yaşamın simgesi olarak sunmuştur.¹⁰

Kültürel Miras Değerlendirmesi

Ankara ve İstanbul Bahçelievler yerleşimleri, erken Cumhuriyet döneminin planlı şehircilik anlayışını yansıtan iki önemli örnek olarak kültürel miras değeri taşımaktadır. Bu alanlar, Atatürk’ün modernleşme vizyonunun, sosyal yaşamı dönüştürme hedefinin ve kamusal mekân anlayışının somutlaşmış hâlidir.¹¹

Sonuç

Erken Cumhuriyet dönemi şehircilik uygulamaları, Mustafa Kemal Atatürk’ün modernleşme vizyonunun mekâna yansımış en somut örneklerindendir. Ankara ve İstanbul’da uygulanan planlar, yalnızca teknik şehircilik belgeleri değil; sosyal yaşamı, kültürel kimliği ve kamusal alanı dönüştürme amacı taşıyan birer devlet politikası olarak ele alınmıştır.

Ankara Bahçelievler, Hermann Jansen’in bahçe şehir ilkeleri doğrultusunda tasarlanmış; düşük yoğunluklu konutlar ve geniş yeşil alanlarla Cumhuriyet insanının modern yaşam biçimini destekleyen bir örnek oluşturmuştur. İstanbul Bahçelievler ise Henri Prost’un planlamasıyla, tarihi dokuyu koruma kaygısıyla modern konut ve rekreasyon alanlarını birleştiren bir deneyim sunmuştur. Dönemin gazetelerinde yaşanan tartışmalar, bu planların yalnızca teknik boyutta değil, toplumsal ve kültürel açıdan da önemli olduğunun göstergesidir. Bu çalışmada ortaya konan analiz, iki planlamanın Cumhuriyet’in şehircilik ideallerini, bahçe şehir yaklaşımıyla hayata geçirdiğini ve bugün kültürel miras kapsamında korunması gereken alanlar olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla, Ankara ve İstanbul Bahçelievler yerleşimleri, Türkiye’de modern şehircilik tarihinin ve Cumhuriyet’in mekânsal ideolojisinin yaşayan kanıtları olarak değerlendirilebilir.

Şeref Umut ERSOP
Tarihçi

Dipnotlar

1. İlhan Tekeli, Cumhuriyet’in Belediyecilik ve Kent Planlama Tarihi (İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2009), 45–52.
2. Mustafa Kemal Atatürk, Medeni Bilgiler, haz. Afet İnan (İstanbul: Devlet Basımevi, 1969), 221–223.
3. Gönül Tankut, Bir Başkentin İmarı: Ankara (1929–1939) (Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yayınları, 1993), 67–74
4. “Ankara’nın İmarı ve Yeni Mahalleler,” Hakimiyet-i Milliye, 12 Mayıs 1930, 1.(Gazete, TBMM Kütüphanesi ve Millî Kütüphane arşivlerinde mevcuttur.)

5. “Yeni Ankara’da Modern Hayat,” Cumhuriyet, Gazetesi, 8  Ekim 1932, s.3
6. Sibel Gazi, Erken Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Şehircilik ve Hermann Jansen Planları (Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2015), 112–118.
7. Fatma Cânâ Bilsel, İmparatorluk Başkentinden Cumhuriyet’in Modern Kentine: Henri Prost’un İstanbul Planlaması (1936–1951) (İstanbul: İTÜ Vakfı Yayınları, 2010), 29–35
8. “İstanbul Nasıl İmar Edilmeli? Prost Planı Etrafında Münakaşalar,” Cumhuriyet, 7 Ağustos 1937, 1–2.
9. Seda Bayındır Uluskan, “Atatürk Döneminde İstanbul’un İmarı ve Henri Prost Planının Basındaki Yankıları (1936–1939),” Erdem 16, no. 48 (2007): 109–156.
10. “Bahçelievler Yeni Bir Hayat Tarzı Sunuyor,” Akşam, 14 Nisan 1938, 4
11. Emre Madran, Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı ve Kültürel Miras (Ankara: TMMOB Mimarlar Odası Yayınları, 2004), 89–94.

Bir İnsan Nasıl Güzelleşir?