Cumhuriyet’in Erken Dönem Sanayi Mirası: Beşiktaş Tayyare Fabrikası
Şeref Umut Ersop yazdı...
Cumhuriyet’in Erken Dönem Sanayi Mirası: Beşiktaş Tayyare Fabrikası – Şeref Umut Ersop yazdı…
1930’lu yıllar, Türkiye Cumhuriyeti’nin ekonomik, teknolojik ve toplumsal dönüşümünün en hızlı yaşandığı dönemlerden biridir. Cumhuriyet’in kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün “İstikbal göklerdedir” vizyonu, sadece askeri ve eğitim alanında değil, aynı zamanda havacılık sanayi ve yerli uçak üretimi gibi ileri teknoloji projelerinin ülke gündemine taşınmasında da belirleyici olmuştur. Bu politika, devletin ve özel teşebbüslerin ortak çabasıyla Türkiye’de ilk uçak fabrikalarının kurulmasına yol açmıştır.¹
Atatürk’ün Havacılık Politikası
Cumhuriyet’in kuruluşundan kısa bir süre sonra, Atatürk’ün destek ve direktifleriyle Türk Tayyare Cemiyeti (Türk Hava Kurumu)1925’te kurulmuştur. Bu kurum, uçak üretimiyle ilgili eğitim, bağış kampanyaları ve üretim girişimlerinin merkezine yerleşmiştir. Atatürk, yerli üretimi benimseyen ekonomi ve sanayi politikasıyla Türkiye’nin dışa bağımlılığı azaltmayı ve teknolojik kapasitesini güçlendirmeyi amaçlamıştır.²
Erken Cumhuriyet döneminde yalnızca sanayi ve havacılık alanında değil, şehir hayatında da modernleşme ve yeni deneyimlere açıklık dikkat çekmektedir. Bu yenilikler, toplumsal yaşamın farklı alanlarında eş zamanlı ve birbirini besleyen bir ilerleme şeklinde ortaya çıkmıştır. Böylece İstanbul’da Taksim Stadı gibi kamusal alanlar, dönemin merak kültürünü yansıtan çeşitli etkinliklere ev sahipliği yapmıştır. 1929’da sergilendiği anlatılan büyük bir köpek balığı, halkın yoğun ilgisini çeken örneklerden biri olmuştur. Muhtemelen gezici bir sergi kapsamında getirilen bu hayvan, dönemin sınırlı bilgi ortamında oldukça egzotik görülmüş ve geniş kitlelerin ilgisini çekmiştir. Sözlü tarih anlatılarında yer alan bir diğer dikkat çekici unsur ise, bu köpek balığının derisinin daha sonra Türk Tayyare Cemiyeti’ne verildiği iddiasıdır. Köpek balığı derisinin dayanıklı ve pürüzlü yapısı nedeniyle bazı teknik alanlarda kullanılabildiği bilinmekle birlikte, bu bilginin arşiv belgeleriyle kesin olarak doğrulanmadığını belirtmek gerekir. Bu tür örnekler, erken Cumhuriyet yıllarında bir yandan havacılık ve sanayi atılımlarıyla temsil edilen teknolojik ilerlemenin, diğer yandan şehir yaşamında ortaya çıkan merak, gösteri ve öğrenme kültürüyle iç içe geliştiğini göstermektedir. Dönemin gazetelerine göre; 1936–1937 yıllarında Beşiktaş sahilinde inşa edilen uçak fabrikası haberi halk arasında “Milli sanayimizin yeni kanatları” şeklinde ve yerli yolcu uçağımız isimli başlıklarla yer almıştır. Erken Cumhuriyet döneminin havacılık vizyonu, sanayi yatırımları ve basın yansımaları birlikte değerlendirildiğinde, dönemin modernleşme anlayışının hem ekonomik hem de toplumsal düzeyde güçlü bir karşılık bulduğu görülmektedir.
Mustafa Kemal Atatürk’ün fabrikalaşma ve kalkınma anlayışı, ülkenin ekonomik bağımsızlığını sağlamayı ve üretim gücünü artırmayı temel hedef olarak görmüş; özellikle stratejik sektörlerde yerli üretimin geliştirilmesini öncelikli bir devlet politikası haline getirmiştir. Bu yaklaşım, havacılık gibi ileri teknoloji gerektiren alanlarda da somut karşılık bulmuştur.
Bu haberlerde “yerli tayyare üretimi sayesinde dış ülkelerden uçak satın alma zorunluluğu azalacak” ve “Türkiye’nin göklerdeki gücünü artıracağı” ifadeleri sıkça vurgulanmıştır.³
Fabrikanın Kuruluşu ve İşlevi
1936 yılında iş insanı Nuri Demirağ tarafından İstanbul’un Beşiktaş semtinde kurulan fabrika, Türkiye’nin özel sektördeki ilk uçak üretim tesislerinden biri olmuştur. Başlangıçta küçük bir atölye niteliğinde olan tesis, kısa sürede montaj atölyesi, marangozhane, dökümhane, teknik laboratuvar ve malzemelerin muayene bölümlerini kapsayan bir üretim kompleksine dönüşmüştür.⁴ Beşiktaş’ta kurulan bu tesis, yalnızca uçak üretiminin uygulamalı olarak gerçekleştirildiği bir çalışma alanı değil, aynı zamanda havacılıkta uluslararası standartlara ulaşma hedefinin de somut bir göstergesidir. Denize yakın konumu sayesinde ulaşım ve lojistik süreçler daha etkin bir şekilde yürütülmüş, kayıkhane imkânı ile malzeme ve personelin deniz yoluyla taşınması hız kazanmıştır. Böylece kara ve deniz ulaşımının birlikte kullanılması, fabrikanın işleyişine önemli bir kolaylık sağlamıştır. Uçak fabrikasının Beşiktaş sahilinde konumlandırılması rastlantısal bir tercih olmaktan ziyade, bölgenin sunduğu stratejik avantajlarla ilişkilidir.
Deniz ulaşımına erişim kolaylığı, liman altyapısı ve sanayi faaliyetlerine uygun arazi yapısı bu tercihte belirleyici olmuştur. Bu durum aynı zamanda işçi lojmanları ile eğitim ve sağlık gibi sosyal birimlerin aynı yerleşke içinde planlanmasını da mümkün kılmıştır. Fabrikada, özellikle Nu.D‑36 egitim avcı uçağı ve Nu.D- 38, 6 kişilik yolcu uçağı (Nuri Demirağ’ın ismini taşımaktadır) eğitim ve avcı uçağı gibi modellerin üzerinde çalışılmış; bu uçaklar hem Türk mühendisleri hem de dönemin gazetelerinde yer alan gelişmelerle Türkiye’de “yerli üretim” fikrinin güçlenmesine katkı sağlamıştır. 1936 yılında Nuri Demirağ’ın girişimleriyle İstanbul Beşiktaş’taki atölyede Türkiye’de yerli olarak üretilen ilk çift kanatlı eğitim uçakları geliştirilmiştir. Selahattin Reşit Alan’ın tasarım sürecinde yer aldığı bu iki kişilik uçaklar, 150 beygir gücüne sahip Walter Gemma tipi motorlarla donatılmıştır. Üretilen bu modeller, Yeşilköy’de bulunan Gök Okulu’nda pilot eğitimlerinde kullanılarak dönemin havacılık faaliyetlerine katkı sağlamıştır.⁵
Türkiye’nin 1930’larda sanayi ve havacılıkta dışa bağımlılığını azaltma yönündeki arayışları bazı ülkelerle teknik temasları gündeme getirmiş; buna rağmen fabrikanın kuruluşu, işletilmesi ve uçak tasarımları tamamen yerli sermaye, mühendislik ve iş gücüne dayanmıştır. Nuri Demirağ, Beşiktaş’taki Tayyare Fabrikası’nın yanı sıra, Osmanlı’nın son dönemlerinde havacılık faaliyetlerinin başladığı Yeşilköy bölgesinde de önemli yatırımlar gerçekleştirmiştir. Uçakların deneme ve test uçuşlarını yapabilmek amacıyla burada bir pist, hangarlar, eğitim alanları ve öğrenci yurtlarını içeren kapsamlı bir tesis kurma girişiminde bulunmuştur. Bu doğrultuda Yeşilköy’de bulunan Elmas Palas Çiftliği’ni satın almış ve yaklaşık 1559 dönümlük arazi üzerinde,1000 x 1300 metre ölçülerinde geniş bir uçuş sahası inşa ettirmiştir.⁶
Beşiktaş Tayyare Fabrikası, sadece uçak imalat atölyesi olmanın yanında, çalışan işçiler ve aileleri için bir sosyal yaşam alanı olarak da tasarlanmıştır. Fabrika, Beşiktaş ve çevresinde istihdam oluşturan bir üretim merkezi olmanın ötesinde, çalışanların yaşam koşullarını da gözeten bir yapıya sahiptir. Tesis bünyesinde işçilerin ve ailelerinin daha düzenli ve güvenli bir yaşam sürmesi amaçlanmıştır. Ayrıca sağlık hizmetleri için küçük ölçekli revirler yer almakta, çocukların bakımı ve eğitimi için ise okul ve kreş gibi sosyal birimler de fabrikanın organizasyonuna dahil edilmiştir.⁷
Sonuç
Mustafa Kemal Atatürk’ün sanayileşme, eğitim ve teknolojiyi birleştiren kalkınma vizyonu, bu fabrikanın kısa ama önemli tarihine yansımıştır. Söz konusu tesis, yalnızca bir uçak üretim merkezi değil, aynı zamanda ulusal bağımsızlık ve yerli üretim idealinin sembolik bir göstergesi olarak Mustafa Kemal Atatürk’ün ” Her Fabrika Bir Kaledir ” sözünü doğrulamaktadır. Fabrikanın üretim işlevini kaybetmesinin ardından alanın yeniden değerlendirilmesiyle yapı, askeri ve denizcilik tarihine odaklanan bir müze kompleksinin parçası haline getirilmiştir. Beşiktaş Tayyare Fabrikası Cumhuriyet’in erken dönem sanayileşme hamlelerinden doğup zamanla işlev değiştirerek kültürel miras alanına evrilmesinin somut bir örneğidir. 8 Günümüzde bu mirasın İstanbul Deniz Müzesi bünyesinde korunması, Cumhuriyet dönemi sanayi ve havacılık tarihini gelecek kuşaklara aktaran önemli bir kültürel sorumluluk niteliği taşımaktadır.
Şeref Umut ERSOP
Tarihçi
Dipnotlar
- Mustafa Kemal Atatürk, “İstikbal Göklerdedir” söylemi ve havacılık politikaları, Türk Hava Kurumu resmi arşivi. Türk Hava Kurumu, https://www.thk.org.tr/kurumsal/tarihce (Erişim: 27 Nisan 2026)
- “Türk Tayyare Cemiyeti’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri”, Türk Hava Kurumu Tarihçe Sayfası.
https://www.thk.org.tr/kurumsal/tarihce (Erişim: 27 Nisan 2026)
- “İstanbul’da Taksim Stadı’nda Sergilenen Egzotik Hayvan Gösterisi (Köpekbalığı)”, Cumhuriyet Gazetesi Arşivi (1929).
https://www.cumhuriyetarsivi.com(Erişim: 27 Nisan 2026)
- “Beşiktaş’ta Yeni Uçak Fabrikası ve Milli Sanayi Hamlesi”, Cumhuriyet Gazetesi (1936–1937 sayıları)
https://www.cumhuriyetarsivi.com(Erişim: 27 Nisan 2026)
- “Nu.D-36 Eğitim Uçağı ve Nuri Demirağ Projeleri”, Milliyet Gazetesi Arşivi, https://www.milliyetarsiv.com (Erişim: 27 Nisan 2026)
- Nuri Demirağ ve Türk Havacılık Sanayii Girişimleri, Wikipedia.
https://tr.wikipedia.org/wiki/Nuri_Demirağ (Erişim: 27 Nisan 2026) ; “Beşiktaş Tayyare Fabrikası,” Türkiye Turizm Ansiklopedisi, erişim 27 Nisan 2026, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/besiktas-tayyare-fabrikasi
