İstanbul’un Tarihsel Çekirdeği: Konstantinopolis
Şeref Umut Ersop yazdı...
İstanbul’un Tarihsel Çekirdeği: Konstantinopolis – Şeref Umut Ersop yazdı.
İstanbul’un tarihsel çekirdeğini oluşturan Konstantinopolis, Roma İmparatorluğu’nun geç döneminde kurularak hem siyasi hem de kültürel bir merkez haline gelmiştir. Bu yazı kentin kuruluş sürecini; erken Bizans döneminde Konstantinopolis Hipodromu ve Nika İsyanı bağlamında toplumsal ve mekânsal dinamikleri incelemekte, ayrıca günümüzdeki miras yönetimi açısından UNESCO ve Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı perspektiflerini değerlendirmektedir.¹
Byzantion’dan Konstantinopolis’e: Kuruluş Süreci
Kentin kökeni, MÖ. 7. yüzyılda Megaralı kolonistler tarafından kurulan Byzantion yerleşimine dayanmaktadır. Bu yerleşimin kurucusu olarak Megaralı Byzas kabul edilir.² Roma İmparatoru I. Konstantin, İmparatorluğun siyasi ve jeopolitik gücünü kaybetmeye başladığını göz önünde bulundurarak yeni bir başkent arayışına girmiştir.³ Jeopolitik konumu itibarıyla Boğazlara hakim ve tarımsal açıdan verimli olan Byzantion’u tercih etmiştir.⁴ Byzantion, MS. 330 yılında I. Konstantin tarafından başkent ilan edilmiş ve şehrin adı, kurucusunun adına Konstantinopolis olarak değiştirilmiştir.⁵
İmparator I. Konstantin’in şehrin bayrağında amblem olarak çift başlı kartalı belirlediği kabul edilir.⁶ Konstantin, Konstantinopolis’i kurarken şehirde yaşayan halkın dini açıdan sıkıntı yaşamaması ve kentin zamanla önemli bir dini merkez haline gelmesi amacıyla Ayasofya’nın inşasını başlatmıştır.⁷ Ayrıca şehrin su ihtiyacını karşılamak için yağmur sularının biriktirilip daha sonra kullanılmasını sağlayan sarnıçlar yaptırmıştır. Bu sarnıçlardan biri de İmparatorluk Sarayı’nın yakınında bulunan ve Yerebatan Sarnıcı olarak bilinen yapıdır.⁸ Konstantinopolis’in önemli kamusal yapılarından biri de Hipodrom’dur. Hipodrom yalnızca bir eğlence alanı değil, aynı zamanda siyasi iletişimin ve kitlesel hareketliliğin merkezi haline gelmiştir. Yaklaşık 400 metre uzunluğunda ve 100 metre genişliğinde olan bu yapı, 30.000 ile 50.000 arasında seyirci kapasitesine sahiptir.⁹ Hipodrom, Roma’daki gladyatör dövüşlerinin yapıldığı Coloseium ve at arabası yarıslarının yapıldığı Circus Maximus örnek alınarak inşa edilmiştir; ancak Bizans bağlamında daha güçlü bir politik anlam kazanmıştır.¹⁰ İmparatorluk locası (Kathisma), sarayla doğrudan bağlantılı olup İmparatorun halkla kontrollü bir şekilde temas kurmasını sağlamıştır.¹¹ Roma’daki benzerlerinden farklı olarak Hipodrom’da gladyatör dövüşleri ya da vahşi hayvan gösterileri yapılmamış, bunun yerine atlı araba yarışları düzenlenmiştir.¹² Günümüzde Sultanahmet Meydanı olarak bilinen alan, bu büyük yapının kalıntıları üzerinde yer almaktadır.¹³
Hipodrom’da İlk Holiganizm Olayı
532 yılında gerçekleşen Nika İsyanı, Hipodrom’un yalnızca bir eğlence mekânı olmadığını, aynı zamanda güçlü bir siyasi alan işlevi gördüğünü açıkça ortaya koyar.¹⁴ Bu olay, kimi tarihçiler tarafından toplu taraftar şiddetinin erken örneklerinden biri olarak da değerlendirilir.¹⁵ O dönemde Konstantinopolis’te en popüler etkinlik atlı araba yarışlarıdır ve bu yarışlar büyük kalabalıkları bir araya getirirdi. Yarışlarda öne çıkan iki ana grup, Maviler ve Yeşiller olarak biliniyordu ve her iki taraf da geniş ve tutkulu bir destekçi kitlesine sahiptir.¹⁶ Bu gruplar arasındaki rekabet yalnızca sportif bir çekişmeden ibaret değildi; aynı zamanda toplumsal ve siyasi gerilimleri de yansıtan bir yapıya sahiptir.¹⁷ Hipodrom’da düzenlenen yarışlar, bu nedenle sadece birer gösteri değil, aynı zamanda halkın tepkilerini dile getirdiği ve siyasi atmosferin şekillendiği önemli bir kamusal alan niteliği taşıyordu.¹⁸ Başlangıçta araba yarışı takımları olan Maviler ve Yeşiller arasındaki rekabetten doğan gerilim, kısa sürede geniş çaplı bir ayaklanmaya dönüşmüştür. Yarışların ilerleyen aşamalarında Hipodrom’daki kalabalık, takımlarını desteklemek yerine bir anda İmparatora karşı tepkilerini dile getirmeye başlamış, sloganlar ve hakaretler yükselmiştir.¹⁹ Yarışların sona ermesiyle birlikte öfke daha da büyümüş ve kalabalık, İmparatorluk sarayını kuşatma altına almıştır.²⁰
Bu noktada belirleyici rol oynayan kişi İmparatoriçe Theodora olmuştur.²¹ Olayların başlangıcı ile İmparator I. Justinanus’un Başkent’ ten bir süreliğine uzaklaştığı bilinmektedir. Theodora, geri çekilmenin kabul edilemez olduğunu savunarak İmparatoru direnmeye ikna etmiş ve bu tutum, askeri müdahale kararının alınmasında etkili olmuştur. Bunun üzerine General Belisarius komutasındaki birlikler harekete geçmiş, Hipodrom’da toplanan isyancıları kuşatarak çok sayıda kişinin hayatını kaybettiği sert bir müdahalede bulunulmuştur.²² Olaylar yaklaşık bir hafta boyunca devam etmiştir. İmparatorluk Sarayı ve Ayasofya zarar görmüştür. Bazı kaynaklara göre; 30 bin kimine göre de 50 bin kişi ölmüştür. Ölen kişiler Hipodrom zeminine gömülmüştür.²³
Modern Miras Perspektifi: UNESCO ve Türkiye’nin Koruma Politikaları
Konstantinopolis’in tarihsel çekirdeği, günümüzde “İstanbul’un Tarihi Alanları” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer almaktadır.²⁴ Bu statü, bölgenin evrensel kültürel değerini tanımakla kalmaz, aynı zamanda korunması için Uluslararası bir çerçeve sunmaktadır.²⁵ Bu bağlamda Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı, alanın korunması, restorasyonu ve sürdürülebilir turizm çerçevesinde yönetilmesinden sorumlu başlıca kurumsal aktördür.²⁶ Sultanahmet ve çevresi, yılda milyonlarca turistin ziyaret ettiği bir alan olarak, “aşırı turizm” (overtourism) riskleriyle de karşı karşıyadır.²⁷ Bu nedenle UNESCO’nun önerdiği koruma ilkeleri doğrultusunda ziyaretçi yönetimi, restorasyon standartları ve kültürel mirasın özgünlüğünün korunması büyük önem taşımaktadır.²⁸
Sonuç
Konstantinopolis, kuruluşundan itibaren yalnızca bir başkent değil, aynı zamanda iktidarın, toplumsal gerilimlerin ve kültürel dönüşümün merkezi olmuştur. Hipodrom ve Nika İsyanı, bu dinamiklerin somutlaştığı örnekler sunarken; İmparatoriçe Theodora’nın müdahalesi, bireysel aktörlerin tarihsel süreçlerdeki etkisini ortaya koymaktadır.²⁹
Günümüzde ise aynı mekân, UNESCO ve Türkiye Cumhuriyeti’nin koruma politikaları çerçevesinde küresel bir miras alanı olarak varlığını sürdürmektedir.³⁰ Bu durum, Konstantinopolis’in tarihsel sürekliliğini yalnızca geçmişte değil, günümüz dünyasında da anlamlı kılmaktadır.³¹
Şeref Umut ERSOP
Tarihçi
Dipnotlar
1.Doğan Kuban, İstanbul Bir Kent Tarihi: Bizantion, Konstantinopolis, İstanbul (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016), 45–48.
2.Semavi Eyice, Bizans Devrinde İstanbul (İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1980), 12–15.
3.Murat Arslan ve Turhan Kaçar (der.), Byzantion’dan
4.Constantinopolis’e İstanbul Kuşatmaları (İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2017), 102–105.
5.Çiğdem Kafescioğlu, Konstantinopolis / İstanbul (İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2025), 34–37.
6.Gilbert Dagron, Konstantinopolis Hipodromu: Oyunlar, Halk ve Politika, trans. İsmail Yerguz (İstanbul: Sel Yayıncılık, 2014), 50–52.
7.UNESCO World Heritage Centre, Historic Areas of Istanbul, Dünya Mirası Listesi, erişim tarihi 2026, https://whc.unesco.org/en/list/356/
8.“İstanbul’un Tarihi Alanları,” Kültür Portalı, erişim tarihi 2026, https://www.kulturportali.gov.tr/portal/istanbuluntarihialanlari-1
9.UNESCO Türkiye Millî Komisyonu, İstanbul’un Tarihî Alanları, erişim tarihi 2026, https://www.unesco.org.tr/Home/Page/125?slug=UNESCO
10.Istanbul.com, “Konstantinopolis Hipodromu & Nika İsyanı,” erişim tarihi 2026, https://istanbul.com/tr/travel/hippodrome-of-constantinople
11.Wikipedia, “Historic Areas of Istanbul,” erişim tarihi 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Historic_Areas_of_Istanbul
- Wikipedia, “Nika riots,” erişim tarihi 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Nika_riots
- Doğan Kuban, İstanbul Bir Kent Tarihi, 49–51.
- 14.Semavi Eyice, Bizans Devrinde İstanbul, 18–20.
- Murat Arslan ve Turhan Kaçar, Byzantion’dan Constantinopolis’e İstanbul Kuşatmaları, 110–112.
- 16.Çiğdem Kafescioğlu, Konstantinopolis / İstanbul, 36–39. Gilbert Dagron, Konstantinopolis Hipodromu, 53–55.
- 17.Doğan Kuban, İstanbul Bir Kent Tarihi, 52–53.
- 18.UNESCO World Heritage Centre, Historic Areas of Istanbul, erişim tarihi 2026, https://whc.unesco.org/en/list/356/
