KİTAPSÖYLEŞİ

Nilüfer Şen Çakar: ‘Çevirmenlik Bugün Ancak İdealizmle Yapılabilecek Bir Meslek’

Nilüfer Şen Çakar:
‘Çevirmenlik Bugün Ancak İdealizmle Yapılabilecek Bir Meslek’

Bir kitabı okurken çoğu zaman yazarın dünyasına konuk oluruz.
Oysa o dünyaya kendi dilimizde adım atabilmemizi sağlayan,
sözcüklerin ardında büyük bir emek veren başka biri daha vardır:
‘Çevirmen.’
Bir metni başka bir dile taşımak, yalnızca sözcüklerin karşılıklarını bulmak değil; yazarın sesini, düşünce dünyasını, mizahını ve anlatımındaki incelikleri yeniden kurabilmektir.

Meteoroloji mühendisliğinden sanat tarihine, dış ticaretten edebiyata uzanan çok yönlü bir birikime sahip olan çevirmen, editör ve yazar Nilüfer Şen Çakar, bugüne kadar Alan Watts, Mary Beard, David Lodge ve David Graeber gibi önemli isimlerin eserlerini Türkçeye kazandırdı. Yaklaşık 30 kitabın çevirisine imza atan Çakar, farklı disiplinlerden beslenen yaklaşımıyla çevirmenliği yalnızca dilsel değil, aynı zamanda entelektüel ve yaratıcı bir uğraş olarak değerlendiriyor. Ancak edebiyatın görünmeyen emekçilerinden biri olmak, beraberinde önemli sorunları da getiriyor. Düşük ücretler, daralan teslim süreleri, geciken ödemeler ve giderek yaygınlaşan yapay zekâ uygulamaları, çevirmenlik mesleğinin bugününü ve geleceğini yeniden tartışmaya açıyor.

Nilüfer Şen Çakar ile edebî çevirinin inceliklerini, çevirmenin görünmeyen emeğini, yayıncılık sektörünün sorunlarını ve yapay zekânın meslekte yaratabileceği dönüşümü konuştuk. Kendi yazarlık serüvenine ve üzerinde çalıştığı yeni kitabına da değinen Çakar, bir çevirmenin sözcüklerle kurduğu ilişkinin hem zorluklarını hem de vazgeçilmez yanlarını anlattı.

KitaptanSanattan.com/Oğuz Kemal Özkan

Nilüfer Şen Çakar:
'Çevirmenlik Bugün Ancak İdealizmle Yapılabilecek Bir Meslek'

”Farklı disiplinlerin bana zenginlik kattığını düşünüyorum.”

    • Meteoroloji mühendisliğinden atmosfer bilimlerine, sanat tarihinden çevirmenliğe uzanan oldukça farklı alanlarda eğitim aldınız ve yaklaşık 15 yıl dış ticaret, lojistik ve uluslararası ilişkiler alanlarında çalıştınız. Bütün bu deneyimlerin ardından çevirmenliğe yönelmenizi sağlayan neydi? Bu farklı alanlar bugün yaptığınız işi ve düşünme biçiminizi nasıl etkiliyor?

Beşiktaş Atatürk Anadolu Lisesi mezunuyum. Orada çok iyi bir İngilizce eğitimi aldım. Çocukluk ve ergenlik yıllarımdan itibaren yabancı dil öğrenmeye hem ilgim hem de yatkınlığım vardı. Ders ve ödev zorunluluklarının dışında da kendi kendime İngilizce ve Almanca kitaplar araştırır, okurdum. Ortaokul ve lisedeki lakabım “Sözlük”tü. Meteoroloji mühendisliğini, İTÜ Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi’nde yer aldığı için özellikle seçmiştim. Uzay mühendisliği de tercihlerim arasındaydı. Üniversite yıllarımda bir yandan da çeviri projelerinde yer aldım ve yabancı dili hayatımın bir parçası haline getirdim. Farklı alanlara yıllarını vermiş bir profesyonel olarak gönlümde yatan aslan hep yazın alanında çalışmaktı.
Farklı disiplinlerin bana zenginlik kattığını düşünüyorum. “Neden bu kadar farklı alanda çalıştınız?” sorusuna verdiğim “Yatay ve dikey gelişim için” cevabı kimi İK uzmanlarına anlaşılması zor gelse de durum bu. Bilimle sanatı buluşturan disiplinler arası bakış açısı beni her anlamda besliyor. Öte yandan uzmanlaşmanın önemini de yadsımıyorum.

    • Alan Watts, Mary Beard, David Lodge ve David Graeber gibi birbirinden çok farklı yazarların eserlerini çevirdiniz. Bir kitabı çevirmek, onu okumaktan çok daha uzun ve yoğun bir ilişki kurmayı gerektiriyor. Bir kitabı çevirirken yazarın düşünce dünyasıyla nasıl bir ilişki kuruyorsunuz? Bu süreçte düşüncelerinizi, inançlarınızı ya da hayata bakışınızı değiştiren bir eser oldu mu?

Her kitap benim için ayrı bir dünya. Çeviri projelerime her zaman aynı heyecan ve şevkle başlarım. Önce kitabı baştan sona okurum. Bu, kitaba teleskopla bakışımdır. Ardından metni derinlemesine incelemek üzere mercek altına alır, notlarımı oluşturmaya başlarım. Teknik çeviri projelerinde müşteriden öncelikle bir terminoloji listesi gelir. Kitap çevirileri için ben de kendime benzer bir yöntem geliştirdim. Önce terminolojiyi oluşturur, bilmediğim kelimeleri listelerim. Yabancı kültüre ait anekdotları, esprileri, mecazları, ironiyi ve metaforları tespit eder ne kadarını yerelleştireceğimi, ne kadarını dipnotla vereceğimi tartarım. Yazarın biyografisini mutlaka tarar, diğer kitaplarını araştırmayı da ihmal etmem. “Yazar ne demek istemiş, neyi amaçlamış, üslubu nasıl?” gibi sorularla yola çıkarım.
Çevirdiğim kitapların hepsi bana yeni kapılar araladı. Ancak özellikle bir örnek vermem gerekirse John M. Hobson’ın ‘Avrupa Merkezli Dünya Siyaseti Anlayışı’ benim için hem entelektüel açıdan hem de çeviri becerilerim bakımından gerçek bir meydan okumaydı.

”Kelime oyunlarında anlama değil, oyunun işlevine sadık kalmayı tercih ediyorum.”

    • David Lodge’un romanlarında mizah, kelime oyunları ve akademik ironi önemli bir yer tutuyor. Türkçede doğrudan karşılığı olmayan bir ifadeyle karşılaştığınızda nasıl bir yol izliyorsunuz? Çevirmen nerede sadık bir aktarıcı, nerede yaratıcı bir yazar olmalı?

David Lodge sade, nüktedan ve bir o kadar da derinlikli eserleriyle edebiyat dünyasında müstesna bir yazar. Özellikle ‘Sessiz Cümle’ eserinin girişinde kendisinin “Bu romanın, İngilizce adından başlayarak, çevirmenler için özel güçlükler barındırdığının bilincinde olarak, onu yıllar boyunca eserlerimin çeşitli dillere çevrilmesinde hünerlerini ortaya koyan herkese ve özellikle de aralarından kişisel dostum olmuş bazılarına ithaf ediyorum” cümlesinin altını çizmek isterim. Türkçe’de doğrudan karşılığı olmayan bir ifadeyle karşılaştığımda bağlamı mümkün mertebe korumaya çalışarak ona en uygun ve en yakın anlamı barındıran sözcükleri araştırırım. Kelime oyunlarında anlama değil, oyunun işlevine sadık kalmayı tercih ediyorum. Örneğin Lodge’un ‘ballbearing’ içine ‘bear’, ‘blotter’ içine ‘otter’ gizlediği bulmacada içinde su samuru geçen bir Türkçe sözcük bulamayınca, aynı etkiyi ‘Dayı’daki ‘ayı’ ve ‘Paslan’daki ‘aslan’ gibi Türkçe örneklerle yeniden kurmayı düşünmüştüm. Bence çevirmen, yazarın niyetine ve okurda bıraktığı etkiye sadık bir aktarıcı, bu etkiyi hedef dilde yeniden üretirken de yaratıcı bir yazar olmalı.

    • Bir kitabı okuduğumuzda çoğunlukla yazarını hatırlıyoruz; oysa okuduğumuz cümlelerin biçimlenmesinde çevirmenin büyük emeği var. Sizce çevirmenlik doğası gereği görünmez bir meslek mi, yoksa bu görünmezlik yayıncılık dünyasının değiştirmesi gereken bir alışkanlığı mı?

Çevirmenlik uzun süre görünmez bir meslekti. Çevirmenin adı çoğu zaman kitabın iç kapağında küçük puntolarla yer alır, emeği ise metnin akıcılığı içinde fark edilmeden kalırdı. İnternet ve sosyal medya, alışkanlıklarımızı değiştirdikçe bu durum da değişti. Bugün çevirmenler de haklı olarak, emeklerini görünür kılmak istiyor. Üstelik bu artık bir tercih meselesi olmaktan çıkıp gerekliliğe dönüştü. Yalnızca çevirmek, yalnızca üretmek yetmiyor. Günümüz koşullarında üretilen işin paylaşılarak çoğalması, okurla buluşması ve bir anlamda tanıtımının yazar kadar çevirmen ve editör tarafından da üstlenilmesi gerekiyor.

”İnsan çevirmen ortadan kalkmayacak, mesleğin tanımı değişecek.”

    • Yapay zekâ artık edebî metinleri de çevirebiliyor. Sizce bir gün, insan çevirmenin yerini alabilir mi? Teknolojinin gelişmesiyle birlikte çevirmenlik mesleğinin geleceğini nasıl görüyorsunuz?

Bundan yaklaşık on sene önce yazmaya başladığım ve beş yıl kadar yazmayı sürdürdüğüm bir blogum vardı. Orada “Çevirmenler Robotlara Karşı” adında bir yazı kaleme almıştım. O zamanlar makine çevirisi yeni yeni palazlanıyordu. Google translate ise chicken translate ayarında çeviriler yapıyordu yanılmıyorsam. Yapay zekânın ayak sesleri duyulmaya başlamıştı. Bugün geldiğimiz noktada yapay zekâ, usta ellerde mükemmele yakın çeviriler yapabiliyor, hatta editörlük işini de üstlenebiliyor. Burada belirleyici olan ‘usta eller’ ifadesi. Aracı yönlendiren kişinin iki dile, metnin türüne ve yazarın üslubuna hâkim olması gerekiyor çünkü yapay zekânın akıcı ama yanlış bir cümlesini ancak işi bilen biri fark edebilir. Bu yüzden insan çevirmenin ortadan kalkacağını değil, mesleğin tanımının değişeceğini düşünüyorum. Gelecekte çevirmenlik ve editörlük ayrı meslekler olmaktan çıkıp tek bir rolde birleşebilir. Bu rol, yapay zekâyı yönlendiren, çıktısını denetleyen ve son sözü söyleyen bir dil uzmanına ait olacak. Tahminim, bu dönüşümün önce teknik ve ticari çeviride tamamlanacağı, edebî çevirininse en son değişecek alan olacağı yönünde. Edebî metinde üslup tercihlerinin sorumluluğunu birinin üstlenmesi beklenir ve okur da yayınevi de o imzanın bir insana ait olmasını isteyecektir.

    • Hayrendiş’teki yazılarınız bilimden felsefeye, gündelik yaşamdan dijital kültüre uzanıyor. Bir konunun yazıya dönüşeceğini nasıl anlıyorsunuz? Başkalarının cümlelerini Türkçeye kazandırmakla kendi cümlelerinizi kurmak arasında nasıl bir ilişki var? Çevirdiğiniz yazarlardan üslubunuza sızan oldu mu?

Hayrendiş bana geniş bir alan tanıdı, hemen her konuda yazabiliyorum. Bugüne kadar “Bu ay ne yazsam?” diye hiç düşünmedim. Sosyal medyada gördüğüm bir mesaj, gündelik olaylar, gözlemlerim, toplu taşımada başıma gelen bir olay, beni tetikleyen bir saçmalık ya da okuduğum bir kitap yazılarıma konu olabiliyor. Böyle anlarda hemen ekran başına geçip aklıma gelenleri ara vermeden metne döküyorum. Ardından editörlük refleksiyle yazdıklarımı tekrar tekrar okuyup düzenliyorum. İçimden geldiği gibi yazıyorum. Bir şeye sinirlenmişsem üslubum sertleşiyor, değerlendirmelerim de genellikle eleştirel oluyor. Bir çevirmen, editör ve sıkı bir okur olarak üslubuma sinen etkiler mutlaka vardır. Bunlar çevirdiğim yazarlardan çok okuduklarımdan gelir. Yine de kendi sesimi bulmaya ve korumaya özen gösteriyor, taklitten ve öykünmeden kaçınıp özgün fikirler üretmeye çalışıyorum. Bir konuda ise mütevazı olamayacağım. Yazılarımın tarihlerine bakarsanız, kimi konuları popüler olmalarından çok önce kaleme aldığımı görürsünüz.

Nilüfer Şen Çakar:
'Çevirmenlik Bugün Ancak İdealizmle Yapılabilecek Bir Meslek'

‘Çevirmenlik Bugün Ancak İdealizmle Yapılabilecek Bir Meslek’

    • Türkiye’de çevirmenlerin çalışma koşulları, telif hakları, ücretleri ve teslim süreleri uzun zamandır tartışılıyor. Bugün yalnızca kitap çevirerek geçinmek mümkün mü? Yayıncılık sektöründe en çok neyin değişmesini isterdiniz? Ve 30 kitabın ardından bu mesleğe yeni başlayan birine ne tavsiye edersiniz?

Bugün yalnızca kitap çevirerek geçinmek ne yazık ki mümkün değil. Çevirdiğiniz bir kitap, teslim tarihinden bazen bir, bazen iki yıl sonra yayımlanabiliyor. Sözleşmeden sözleşmeye değişmekle birlikte ödemeler çoğunlukla kitap satışa çıktıktan sonraki aylarda, birkaç taksit halinde yapılıyor. Teslimin hemen ardından ödeme yapan yayınevleri de var, ancak bir elin parmaklarını geçmez. Çeviri süreleri de gitgide daraldı. Sektörde en çok, ödemenin yayım tarihine değil teslim tarihine bağlanmasını ve çevirmene metnin hakkını verebileceği makul süreler tanınmasını isterdim.
İşin zor yanları gelirin düzensiz, emeğin yoğun, teslim sürelerinin kısıtlı olması. Öte yandan bu meslek insana her kitapla yeni bir dünya açıyor, dilini diri tutuyor ve adınızın bir kitabın künyesinde kalıcı olarak yer almasını sağlıyor. Kanaatimce çevirmenlik bugün ancak idealizmle ve işin verdiği manevi tatmin için yapılabilecek bir meslek. Geçenlerde metroda bir gencin, çevirisini yaptığım bir kitabı okuduğunu gördüm. Çok mutlu oldum. Tüm zorluklarına rağmen sırf bunun için bile çevirmen olmaya değer diye düşündüm.
Yeni başlayan birine, çalışacağı yayınevini iyi araştırmasını, koşullarını önceden öğrenmesini, mutlaka sözleşmeyle çalışmasını ve en azından ilk yıllarda çevirinin yanında düzenli bir gelir kaynağı bulundurmasını tavsiye ederim.

    • Bugüne kadar pek çok kitabı Türkçeye kazandırdınız. Geriye dönüp baktığınızda sizi en çok etkileyen çeviri hangisiydi? Henüz çevirmediğiniz ama “Keşke ben çevirseydim” dediğiniz bir kitap var mı? Kendi kitabınızı yazmak da planlarınız arasında mı?

David Lodge’un ‘Sessiz Cümle’ romanı beni çok etkilemiştir. Okurken de çevirirken de gözümden yaşlar süzüldüğünü hatırlıyorum. Keşke ben çevirseydim dediğim birçok kitap var. Ama Margaret Atwood’un “Book of Lives: A Memoir of Sorts” kitabını çevirmeyi çok isterim. Şu sıralarda bir kitap yazıyorum. Konusu ve türü bende saklı kalsın. 2027’de tamamlayıp baskıya vermeyi ümit ediyorum.

KitaptanSanattan.com/Oğuz Kemal Özkan

Belirti Vermeden İlerliyor: Hayatımızı Tehdit Eden Sessiz Tehlike Diyabet

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir



Başa dön tuşu