İsmini Atatürk’ün Koyduğu Müzik Aleti: Zeynel Abidin Bey Ve Cümbüş

Modernleşen Türkiye’nin Müzikal Sesi: Zeynel Abidin Bey Ve Cümbüş – Şeref Umut Ersop yazdı.

Türkiye’nin modernleşme süreci yalnızca siyaset ve eğitimle sınırlı kalmamıştır. Kültürel miras bağlamında da, 20. yüzyıl başlarında Zeynel Abidin Bey tarafından geliştirilen “Cümbüş” adlı müzik aleti, teknik yeniliğin ötesinde bir dönemin ruhunu  yansıtan sembolik bir araç hâline gelmiştir.

Zeynel Abidin Bey ve Cümbüş’ün İcadı

Zeynel Abidin Bey 1881, Üsküp doğumludur. Geleneksel Türk müzik kültürünün ihtiyaçlarını göz önünde bulundurarak yeni bir telli çalgı tasarlamıştır.¹ Cümbüş’ün gövdesi alüminyum rezonatör (çanağı), zemin kaplaması ise ilk dönemlerde keçi derisi, daha sonra sentetik malzeme ve değiştirilebilir sap sistemi ile dikkat çekmektedir. .2  Cümbüş bu yapısıyla, telli çalgılar arasında hem dayanıklılık hem de ses projeksiyonu avantajı sunmaktadır.

Atatürk, Halk ve Cümbüş

14 Ocak 1930 tarihinde, Zeynel Abidin Bey ve oğlu Atatürk’ün huzuruna çıktığı  bir sunumda, oğlu Cemal Bey’in  çaldığı bu yeni çalgı Atatürk’ün “Bu çalgı hangi meclise girse etrafa neşe saçar; adı Cümbüş olsun” ifadesiyle ismi verilen enstrümandır. 3  Bu çalgı yalnızca teknik bir yenilik değil aynı zamanda ideolojik bir sembol haline gelmiştir.⁴ Ayrıca  kaynaklar Zeynel Abidin Bey’in Cümbüş kelimesini soyadı olarak da benimsediğini bildirir.⁵ Bir başka kaynakta, Zeynel Abidin Bey’in icat ettiği iki Cümbüş’ten birini Atatürk’e, diğerini İran Şahı Rıza Pehlevi’ye hediye ettiği belirtilir; ayrıca Prag ve Kahire gibi sergilerde ödüller kazandığı aktarılır.⁶

Kültürel Miras ve Güncel Değeri

Gazete ilan ve afiş arşivlerine bakıldığında, 1930’lu yıllardan itibaren Cümbüş ilanlarının özellikle meyhane ve eğlence mekanlarında yaygınlaştığı görülür; bu ilanlar, banjo ya da benzeri çalgıların yerini alacak kadar yaygınlık kazanmıştır.⁷ Bu durum, Cümbüş’ün toplumsal ve kültürel düzeyde nasıl benimsendiğinin göstergesidir.  Cümbüş bugün hâlâ çeşitli müzik türlerinde kullanılmakta; yerli atölyelerde üretimi süren, kültürel miras değeri taşıyan bir enstrüman olarak varlığını sürdürmektedir.

Şeref Umut ERSOP
Tarihçi

Ana Görsel: Halkbank Kültür Yaşam

Dipnotlar

1. “Zeynel Abidin’in Cümbüş’ü,” Cumhuriyet Gazetesi, Ocak 15 , 1930, s. 3
2. ” Cümbüş’ün Teknik Özellikleri,” Tan Gazetesi, Şubat 2, 1930, s. 7
3. “Atatürk ve Yeni Enstrüman: Cümbüş,” Milliyet, Ocak 20, 1930, s. 5
4. “Cümbüş İsmi Atatürk’ten,” Vatan Gazetesi, Şubat 5, 1930, s. 2
5. “Zeynel Abidin ve Ailesi,” Ulus Gazetesi, Mart 10, 1931, s. 4
6. “Cümbüş, Uluslararası Başarılar,” Cumhuriyet Gazetesi, Eylül 12, 1932, s.6
7. “Meyhanelerde Cümbüş,” Tanin Gazetesi, Kasım 15, 1935, s. 8

Tarihten Günümüze Beyin Sağlığı