Yaşar Kemal’in Farklı Bir Romanı: Al Gözüm Seyreyle Salih

Prof. Dr. A. Didem Uslu yazdı...

7 Kasım 2025

29 3 dakika okuma süresi

Yaşar Kemal’in Farklı Bir Romanı: Al Gözüm Seyreyle Salih – Prof. Dr. A. Didem Uslu yazdı…

Yaşar Kemal, Türk edebiyatının sevilen ve sayılan bir edebiyatçısıdır. Türkiye ona çok değer vermiştir. Ancak farklı romanı Al Gözüm Seyreyle Salih aceleye yazılmışa benzer.

Roman bir çocuğun gözünden verilmiş gibidir ama kitap çocuk romanı mı, büyük romanı mı pek anlaşılmaz. Romandaki nedensiz öfke çok uzatılmıştır. Oysa çocuk büyüklerle konuşsa, okuyucu olayın çocuğun vesvesesi olduğunu anlar. Romanda hep Laz kimliği ve denizcilik öne sürülmüştür ama sayfa 75’ten sonra Yahudi kimlikler ve demirci, marangoz gibi meslekler ortaya çıkar. Bu roman mekân olarak büyük bir ihtimalle Batı Karadeniz’de geçer ama Yaşar Kemal, deniz insanlarını pek tanımaz. Örneğin Temel Reis nedense hep uyur. Salih ise birden İstanbul’u bilir olur.

Yaşar Kemal’in çocuğu var mıdır bilemiyorum ama romanda çocuk psikolojisi pek bilinmez. Sayfa 77’de Salih’in anası Hanife değil midir? Birdenbire bu karakter Hacer olur.

Romanda yan gelip yatma kültürü anlatılır. Oysa Karadenizliler çok çalışkan insanlardır. Yan yatma diye tanımlanan kültür, daha sonra 1980’lerde “köşe dönücü” olmuştur. İki binlerin ilk çeyreğinde ise “çökme kültürü” yayılır.

Romanda asal karakter olan çocuk evini sevmiyor. Kızgın, ancak kimse onu doğru yola sokmuyor (110). Oysa annesi çok müşfiktir (111). Her gece mağarada uyur. Metin abiyi seyretmek için özenir. Yaşar Kemal, kimi romanlarındaki Orhan Pamuk veya Elif Şafak gibi, kurguyu anlatır, romanın kendisini yazmasına izin vermez. Kurguyu göstermez sadece özetler.

Romanda Adana tabirleri ve zeytin, Karadeniz’e pek uymamıştır. Karadenizlilere Adana dili de uygun düşmez. Olay dizisinde hiç denize çıkmak yoktur. Salih’in arkadaşı da olmaz. 60. sayfadan sonrasında masal türü denenmiş.

Yaşar Kemal, maceraperest bir yazar değildir. Oysa bir yazarın maceraperestliği önemlidir. Yaşar Kemal’de hep demirci ustası ve yerel meslekleri ele alınır. Sayfa on yedideki tişörtteki resim kimdir? Merak unsuru Salih ne yapmış konusuyla ilerler. Kimi yerde konuda çok uzatma ve tekrarlar görülür. Temel Reis bir uyumuş, bir uyumuş konusu anlaşılmaz, üstelik uzatılır.

Romanda hayvanlar ve tasvirleri çoktur. Balık ve martı tasviri uzundur. Bilindiği üzere, Yaşar Kemal tasvirleri çok sever ve kullanır.

Romanda asal karakter Salih’in kimseyi sevmemesi ilginçtir. Ablası Hanife ve kocası Mustafa’dan söz edilir. Büyük Ana ise 22 yaşında dul kalmıştır (122) ama nefret dolu ve sadist bir klişe tip olarak sona kadar kurguda kalır.

Martıya balık veren verenedir ama Büyük Ana sona doğru onu öldürür. Bu konu intikam isteyen Yunan trajedisi gibidir ama Yunan trajedilerinde hayvanlar değil, insanlar öldürülür. Bu konuda hiçbir açıklama gelmez.

Romanda hiç nedensellik olmadığı gibi psikolojik derinlik de yoktur. Destansı olabilecek Karadeniz ve balıkçılık konusu, renksizce anlatılmıştır. Habire diyaloglar ve tasvirler geçer. Hep Salih anlatır ama olaylar gösterilmez (146). Romanda hiç deniz hikayesi bulunmaz. Oysa kurgu mekanı Karadeniz’dir. Benzer şekilde, martı yumurtası yutan ve karısını döven baytar Sakallı Haydar’ın denizle alakası yoktur. Nedense eski İstanbullu gibi konuşmaya başlar.

Cem Yayınevi’nden çıkan romanda çok gramer ve yazım hatası bulunmaktadır. Bazen “doğsun,” yazılmış, bazen “dövsün.” Sayfa 211’de polis ve asker nefreti barizdir. Bundan başka sayfa 317’de görüldüğü gibi anlatıcıda müthiş bir zengin düşmanlığı vardır. “Yusuflar için bu ülkede yasalar sökmezdi” deniyor ama aslında Türkiye yoksula acıyan bir ülkedir. O yüzden de güçlü bir mağdur edebiyatı vardır.

Kurgunun büyük bir bölümünde masalla Salih’in hikayesi iç içe geçer. Sayfalarca Salih’in arabaları, para kazanma yolları anlatılır. Hep Salih anlatır. Babasının kumarcı, dayakçı ve içkici olduğu söylenir ama okuyucu bu olayları hiç görmez. Her bilgi Salih’in veya anlatıcının anlatısıyla verilir. Yukarıda yazıldığı gibi, olaylar anlatılıyor, gösterilmiyor.

Arılara eziyet ve hep tasvirler sürer. Tatlı anne ve kamyon peşindeki ilgisiz Salih karakteri öne çıkar (256). Romanda çocuk psikolojisi anlatılmaz. İki kez kedilere balık şöleni olduğu söylenir. Salih takıntılı bir çocuktur ama dış dünyası eksiktir. Sonra birden onu okuyucu büyümüş görür.

Romanda sanki Yaşar Kemal gözünü Salih’e vermiş gibidir. Sonda Salih martıyı iyileştirir ama bilinmeyen bir nedenden polisle komandoyu öldüreceklerdir. Masalların da mantığı anlaşılmaz: Zengin Mustafa Kaval ve üçüncü masal. Üçüncü masaldan sonra biri salt, ikincisi Salihli, üçüncüsü Zenginle ilerler. Sonra yılan Şehzadeli olur. Roman uzatılmak için çabalanmış gibi. Sona doğru ortaya bir de bir Alim Hoca çıkar.

Bu roman belki de Yaşar Kemal’den bir sipariş olarak ve yerel olsun diye istenmiştir. Yazar romanı deniz diye yazmış ama temelde romanda deniz görülmez. Romanda deniz insanının yaşam savaşı yoktur. Aslında romanda hiç deniz bulunmaz. Denizci hikayesi yoktur. Denizle ilgili bilgi de yoktur. Hatta yanlış bilgi çoktur. Bu roman, Kuşlar da Gitti (1978) ve Deniz Küstü (1978) gibi ilk kez Çukurova dışına çıkar ama başarısız olur.

Romanda Yaşar Kemal, her zaman yaptığı gibi şiirsel bir dil kullanmaya özen gösterir. Öyle ki işemeyi bile şiirsel yazmıştır (395). Hep kavga eden Salih Metin’i kışkırtır. Kendini küçük ve ezik hisseden Kürt karakter, Kürt taklitleri ve martı kölesi üzerinde durulur nedense. Sona doğru ortaya güvercin çıkar. Olumsuzdur. Albay Türkiye’yi mi sembolize eder? Lazlar onunla birlik olmuşlardır (420). Çok ani bir değişimle Salih’in babası da korsan olmuştur (413). Salih roman boyunca parmağını suya sokmaz ama sonda kayıktadır.

Sonuç olarak, Yaşar Kemal’in bu romanı diğer romanlarından çok farklıdır. Temelde Yaşar Kemal’in bu romanda bir kara ve tarım romancısı olduğu, denize uzak kaldığı belli olur.

Prof. Dr. A. Didem Uslu