Korkunun İki Yüzü: Cadılar Bayramı’ndan Balıkesir’in ‘Tülütabak Geleneği’ne
Korkunun İki Yüzü:
Cadılar Bayramı’ndan Balıkesir’in ‘Tülütabak Geleneği’ne – Şeref Umut Ersop yazdı.
31 Ekim geldiğinde Dünya’nın pek çok yerinde insanlar kostümler giyiyor, yüzlerini boyuyor ve korkuyu eğlenceye dönüştürüyor. Cadılar, hayaletler ve balkabaklarıyla özdeşleşen Cadılar Bayramı, günümüzde küresel popüler kültürün tanınan simgelerinden biridir. Fakat bu görüntülerin arkasında, yüzyıllar boyunca farklı anlamlar kazanmış bir tarih yatmaktadır. Anadolu’da, özellikle Balıkesir’de yaşatılan Tülütabak geleneği ise, bize korkutucu görünümün bambaşka bir hikâyenin parçası olabileceğini hatırlatıyor. Peki, dünyanın farklı köşelerinde ortaya çıkan bu gelenekleri birbirine yaklaştıran nedir? Daha önemlisi, onları kendi tarihleri içinde anlamak bize kültürel miras hakkında ne söyler?
Bir gecenin geçmişi
Cadılar Bayramı‘nın kökenleri çoğunlukla eski Kelt topluluklarıyla ilişkilendirilen Samhain festivali üzerinden anlatılmaktadır. Hasat döneminin sona ermesi ve kışın başlangıcıyla bağlantılı olan Samhain, Avrupa’nın eski mevsimsel geleneklerini anlamak açısından önemlidir. Sonraki dönemlerde bu tarih, doğaüstü varlıklara ilişkin anlatılarla da ilişkilendirilmiştir. Ancak tarihsel kaynaklar, bu hikâyenin yaygın biçimde anlatıldığı kadar kesin olmadığını göstermektedir. Tarihçi Ronald Hutton, 2024 yılında Folklore dergisinde yayımlanan araştırmasında; Samhain zamanında Kelt’lerin yeni yılı olduğu ve ölüleri anma festivali olarak kutlandığı yönündeki iddiaların yeterince güçlü kanıtlara dayanmadığını belirtmektedir. Bu düşüncelerin önemli bir bölümü, 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarındaki araştırmacıların yorumlarıyla yaygınlaşmış durumdadır.¹
Cadılar Bayramı’nı doğrudan ve değişmeden günümüze ulaşmış bir antik ritüel olarak görmek yerine, farklı dönemlerin gelenekleriyle şekillenmiş kültürel olgu olarak değerlendirmek daha doğrudur. Bugün kullanılan Halloween adı ise Hıristiyan takvimiyle bağlantılıdır.
1 Kasım’da kutlanan Azizler Günü’nün arifesi, İngilizce’de All Hallow’s Eve olarak adlandırılmış, bu ifade zamanla Halloween biçimini almıştır. Eski mevsimsel geleneklerle Hıristiyan uygulamalarının yüzyıllar boyunca etkileşmesi, kutlamanın tarihini tek bir kökene indirgemeyi güçleştirmiştir.² Geleneğin modern biçimini almasında göç hareketleri de belirleyici olmuştur. Özellikle 19. yüzyılda İrlanda’lı ve İskoç göçmenler, geleneklerini Kuzey Amerika’ya taşımış; kostüm giyme, şaka yapma ve evleri ziyaret etme gibi uygulamaları yeni toplumsal koşullarda dönüşmüştür. Bu dönüşümü yalnızca kitaplardan değil, dönemin gazetelerinden de izlenebilmektedir. Amerikan Kongre Kütüphanesi’nin Chronicling America arşivinde; 31 Ekim 1861 tarihli The National Republican gazetesinde yayımlanan “All Hallow Eve” başlıklı yazı ile 31 Ekim 1866 tarihli The Daily Phoenix gazetesinin Cadılar Bayramı’na ilişkin yazısı listelenmektedir.³ Zamanla kostümler, çocukların kapı kapı dolaşarak şeker toplaması ve korku temalı etkinlikler yaygınlaşmıştır. Sinema, televizyon ve ticari kültürün etkisiyle Cadılar Bayramı, tarihsel geçmişinden farklı anlamlar da kazanan uluslararası bir eğlence geleneğine dönüşmüştür.
Bugün birçok insan için bu tarih, eski inançlardan çok yaratıcılığı, eğlenceyi ve birlikte vakit geçirmeyi ifade etmektedir.
Ancak korkutucu kostümler giymek ve alışılmış görünümün dışına çıkmak, yalnızca modern Batı kültürüne özgü bir uygulama değildir.
Anadolu’nun yerel geleneklerine baktığımızda, benzer görsel unsurlar taşımasına rağmen farklı bir tarihsel hikâyeye dayanan Tülütabak geleneğiyle karşılaşmaktayız
Bir kostümden fazlası: Balıkesir’in Tülütabakları
Balıkesir’de Tülütabak adıyla bilinen gelenek, yerel anlatılarda Millî Mücadele yıllarıyla ilişkilendirilmektedir. 1920’li yıllarda Balıkesir’in işgali sırasında, kent içerisinde devriye gezen düşman askerlerinin direniş birliklerinin Anadolu’ya yönelik silah, asker ve teçhizat sevkiyatına ilişkin faaliyetlerden haberdar olmalarını önlemek ve bu askerlerin direnişçilerin bulunduğu bölgelere girişlerini engellemek amacıyla çeşitli yöntemlere başvurulmuştur. Bu bağlamda, Balıkesir’de deri işçiliğiyle uğraşan debbağların koyun veya keçi postları giyerek, yüzlerini baca kurumuyla karartarak ve çeşitli aksesuarlar kullanarak korkutucu bir görünüm sergiledikleri ifade edilmektedir.
Bu görünüm aracılığıyla düşman askerlerini korkutarak bölgeden uzaklaştırmayı amaçlayan söz konusu uygulamanın, ilgili geleneğin ortaya çıkışında etkili olduğu değerlendirilmektedir.⁴ Tülütabak geleneğini anlamlı kılan yalnızca alışılmadık kıyafetleri değildir. Gelenek, Balıkesir’in deri işçiliği geçmişini, yerel tarihini ve Millî Mücadele hafızasını bir araya getirir. Bir zamanlar gündelik üretim hayatının parçası olan deri ve hayvan postları, bu anlatıda farklı bir anlam kazanarak yerel kimliğin sembollerine dönüşmüştür. Günümüzde Tülütabak’ların Balıkesir’in kurtuluş günü olan 6 Eylül 1922’yi anma etkinliklerinde yeniden canlandırılması, geçmişin yalnızca anlatılarla değil, beden, kıyafet ve gösteri aracılığıyla da aktarılabildiğini göstermektedir. Cadılar Bayramı ile Tülütabak geleneği arasında ilk bakışta görülen benzerlik, korkutucu görünümün ve kostümün kullanılmasıdır. Ancak bu benzerlik, iki geleneğin aynı tarihsel kökenden geldiğini göstermez. Aralarında doğrudan tarihsel bağlantı bulunduğunu ortaya koyan bir kanıt da bulunmamaktadır. İki geleneği birbirine yaklaştıran şey, korkutucu görünümün farklı toplumsal amaçlarla kullanılabilmesidir. Bu ayrım önemlidir. Çünkü kültürel gelenekleri yalnızca dış görünüşlerine göre karşılaştırmak, onları anlamlı kılan tarihsel ve toplumsal koşulları gözden kaçırmamıza neden olabilir. Kostüm, her iki örnekte de gündelik görünümün dışına çıkmayı sağlar. Fakat bu görünümün hangi hikâyeyi anlattığı, geleneğin yaşadığı topluma ve tarihsel bağlama göre değişmektedir.
Cadılar Bayramı‘nın Dünya çapında yaygınlaşmasında sinemanın, dijital medyanın ve ticari kültürün önemli bir payı vardır. Balkabakları, cadı figürleri ve maskeler, tarihsel kökenlerini bilmeyen insanlar için bile kolayca tanınan sembollere dönüşmüştür. Bu yaygınlık, kültürel geleneklerin ulusal sınırları aşarak yeni anlamlar kazanabildiğini gösteriyor. Fakat başka bir soruyu da beraberinde getiriyor: Küresel ölçekte görünür olmayan yerel gelenekleri nasıl koruyacağız? Tülütabak geleneği, bu sorunun Türkiye açısından anlamlı örneklerinden biridir. Uluslararası ölçekte Cadılar Bayramı kadar tanınmaması, kültürel değerinin daha az olduğu anlamına gelmemelidir. Bir geleneğin önemi yalnızca kaç ülkede kutlandığıyla değil, bir topluluğun geçmişiyle nasıl ilişki kurduğuyla da ölçülmektedir.
Sonuç
UNESCO’nun somut olmayan kültürel miras yaklaşımı, toplulukların geleneklerini tanımasını, korumasını ve gelecek kuşaklara aktarmasını önemser. Bu yaklaşım, kültürel mirası yalnızca tarihî yapılar ve eski eşyalardan ibaret görmez; sözlü anlatıları, toplumsal uygulamaları, gösterileri ve kuşaklar arasında aktarılan bilgileri de kapsamaktadır.5 Bu açıdan Tülütabak’ları yalnızca Kurtuluş günü törenlerinde görülen kostümlü kişiler olarak değerlendirmek eksik kalır. Geleneğin ardındaki deri işçiliğini, yerel tarih anlatılarını ve toplumsal hafızayı da anlatmak gerekir. Aksi halde gelenek görünür kalırken onu anlamlı kılan tarihsel bağlam geri planda kalacaktır. Tülütabak geleneği Balıkesir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanteri’nde gelenek, “TülüTabak” adıyla kayıtlıdır ve bu kayıt, geleneğin yalnızca belirli günlerde sergilenen bir gösteri olarak değil, korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması gereken bir miras olarak ele alındığını göstermektedir. Toplumlar geçmişlerini aynı yöntemlerle hatırlamaz. Kimi zaman bir festivalde, kimi zaman bir kostümde, kimi zaman da kuşaktan kuşağa aktarılan yerel bir anlatıda yaşatır.
Şeref Umut ERSOP
Tarihçi
Dipnotlar
- Ronald Hutton, “The Celtic New Year and Feast of the Dead,” Folklore 135, no. 1 (2024): 69–86, https://doi.org/10.1080/0015587X.2023.2282282
2.Nicholas Rogers, Halloween: From Pagan Ritual to Party Night (Oxford: Oxford University Press, 2002), https://academic.oup.com/book/47512
3.Library of Congress, “Halloween: Topics in Chronicling America—Search Strategies & Selected Articles,” erişim 23 Ekim 2026, https://guides.loc.gov/chronicling-america-halloween/selected-articles. ( Bu arşivde 31 Ekim 1861 tarihli The National Republican gazetesinin “All Hallow Eve” başlıklı yazısı ile 31 Ekim 1866 tarihli The Daily Phoenix gazetesinin “Halloween” başlıklı yazısı listelenmektedir.)
- Balıkesir Valiliği, “Millî Mücadelenin ‘Tülütabakları’,” 29 Mart 2019, https://balikesir.gov.tr/tulu-tabaklar; Anadolu Ajansı, “Çeyrek Asırdır ‘Tülütabak’ Oluyor,” 6 Eylül 2018, https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/ceyrek-asirdir-tulutabak-oluyor/1247809.
5.UNESCO, “What Is Intangible Cultural Heritage?,” erişim 23 Ekim 2026, https://ich.unesco.org/en/what-is-intangible-heritage-00003 ; Balıkesir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, “Somut Olmayan Kültürel Miras Unsur Listesi,” T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, erişim 23 Ekim 2026, resmî envanter sayfası
