Bilinç Taşıyan Formları Anlamanın Yolları-1 – Dr. Özkan Eroğlu yazdı.
Bilinç Taşıyan Formları Anlamanın Yolları-1 – Dr. Özkan Eroğlu yazdı.FENOMENOLOJİK YAKLAŞIM:
Formun Yaşantıya Dönüşmesi
Fenomenoloji, nesnelerin ne olduğu değil, bize nasıl göründüğü, nasıl yaşandığı ile ilgilenir. Sanat eserine fenomenolojik yaklaşmak, ona gözle değil, dikkatle, bilgiyle değil, bilinçle, bakmak değil, maruz kalmak demektir. Formu analiz etmek yerine, onun bizde uyandırdığı iç yankıya kulak veririz. Bu yaklaşımda “form”, sadece bir görsel yapı değil; bir varlık olayı, bir farkındalık düzlemi haline gelir.
Temel Sorular:
Bu form bana ne hissettiriyor?
Bu görsel yapı bende nasıl bir varoluşsal his yaratıyor?
Bu formla karşılaşma sürecinde bilincimde nasıl bir değişim yaşanıyor?
Zaman, mekân, benlik ve anlam algım nasıl dönüşüyor?
Bu sorulara cevap verirken eseri sadece görmekle kalmaz, onu düşünceye, hisse ve sezgiye dönüşen bir deneyim olarak yaşarız.
Üç Katmanlı İnceleme Önerisi
Bedensel Etki: Görselin Duyusal Çarpması
Formla ilk karşılaşmadaki duyusal etkidir. Gözün, bedenin, sinir sisteminin verdiği tepki.
Örneğin:
Rothko’nun büyük renk alanları karşısında bir tür nefes alma zorluğu hissetmek.
Pollock’un kaotik yüzeyinde bedensel huzursuzluk ya da ritmik bir gerilim duymak.
Zihinsel Boşluk: Düşüncenin Asılı Kalması
Formun belirgin anlamlar sunmaması, izleyiciyi bir bekleyiş durumuna, bir soruya dönüşmüş bilinç durumuna sokar.
Örneğin:
Giorgio Morandi’nin şişeleri: nesnelerin ne olduğunu bilsek de neden orada olduklarını anlayamamak; bu da bir tür bilinç askıya alınmasıdır.
Varoluşsal Yankı: İç Deneyimin Tetiklenmesi
Formun izleyicide bir kişisel, hatta varlıksal titreşim yaratmasıdır.
Örneğin:
Francis Bacon’ın deforme figürleri karşısında yalnızca dehşet değil, kendi kırılgan varlığını hissetmek.
Örneklerle Açıklama:
Mark Rothko – No. 61 (Rust and Blue): Yüzeyde yalnızca iki renk bloğu vardır. Fakat fenomenolojik yaklaşımda bu renklerin sarkması, boşluğa açılması, seni içine çeker. Renkler arasında bir duygusal çağrı, bir sükûnet ya da boğulma hissi doğabilir. Bu his, estetik değil; varoluşsaldır. İzleyiciyi iç dünyasına çevirir, “ben buradayım” değil, “ben neredeyim?” sorusunu sordurur.
Giorgio Morandi – Natürmortlar: Form olarak sade, donuk, hareketsiz şişeler. Ancak bu sade form, bir içsel suskunluk yaratır. Nesnelerin duruşu bir zamanın yoğunlaştığı an gibi gelir. Fenomenolojik olarak bu, yaşantının geçiciliği ve sakinliğin ağırlığıyla temastır.
Anish Kapoor – Void (Boşluk): Kapoor’un siyah delik gibi duran işleri, tam olarak bir formun görünür olup olmama sınırında durur. İzleyici onun içine giremez; göz bakar ama anlamlandıramaz. Bu, fenomenolojik olarak bilinçle görme arasındaki gerilimdir. Eser seni sınırına getirir, içe bükülürsün.
Zaman Algısının Dönüşümü
Fenomenolojik yaklaşımla formu yaşadığımızda, zaman da dönüşür: Saat değil süre yaşarız (Bergson’un “durée” kavramı). Eserin iç ritmi, bizim içsel zaman algımızı etkiler. Kandinsky’deki renk atlamaları ya da Klee’deki çizgisel seriler, zamanın lineer değil, duygusal olarak kıvrımlı yaşanmasına yol açar.
Plastik Filozofi ile Uyum
“Plastik Filozofi” kuramımda, kuramcı-sanat filozofunun en temel yetisi neydi? ‘Alımlama duyarlılığı.’ Bu, tam da fenomenolojik yaklaşımın kalbidir. Çünkü: Kuramcı, dış ekspresyonu çözümlerken önce onun yarattığı iç yankıyı dinler. Bu iç yankıdan doğan düşünce, sonra kavrama ve kavramsallaştırmaya dönüşür.
“Formu anlamak değil, formu yaşamak.”
Fenomenolojik yaklaşım, bir sanat eserini bilgiyle değil, farkındalıkla karşılamaktır. Böylece sanat eserinin taşıdığı bilinç, kendi iç bilincimizle temas ettiğinde görünür olur.
Dr. Özkan Eroğlu
Sanat Tarihçi
